|
مقالات جدید
احسان لمر
فیض محمد کاتب
« بیهقی ثا نی ، مـورخ شهـیر ا فغا ن »
ا
زد یا را بـر مـرد سخـن، شـاعـر و فـیلسوف ستـرگ
حضرت حکـیم ســنا ئی غـزنـوی ( رحمة الله عـلیه )
فـرزا نه مـرد د یگـری و د رخا نوا ده ء سعـید
محـمد خا ن متـولـد میـشود که ویـرا فـیـض محـمد
نا م گـذ ا شتـنـد ( 1250 ش ـ 1871م ).
«
ملا فيض محمد کاتب ا زسرد مدا را ن فـرهنگ سرزمين
ما ن و ا ز پيشگا ما ن تا ريخ نويسی را ستین
درسدهء پسين ا ست.ا و ا ز ميا ن چنا ن مـردم فـرود
ست وستـمکشی برخا ست که شـما ر فرا وا نی ا ز تبا
رش، سرهای شا ن را به کله منا رها ی ا مير خود کا
مه بخشيـده بود ند تا عـطش سيـری نا پـــــــذ يـر
ا ميـرمستـبد را د ر خونـريـزی و ا نتـقا مجويی
فـرونشا نده با شـند.
در
بحبوحهء هما ن سا لها يی که سکونـتگاه طا يفه
محـمد خوا جه رخ به ويـرا نی نها ده بود، خا نوا
ده ها ی با زما نده، ا ز روسـتا ی زرد سنگ راه
ناورغـزنيـن را در پيــش گرفتــند و فـيض محمد
کـوچک نيـز با پدر که ا ز زندا ن رها شـده بود، به
هميـن سرزمين کوچيـد.» 1
دا نـش و قـلم فـیـض محـمد کا تـب نما یا نگـر ا
یـنست که ا و در یک محیـط فـضل و ا دب و معا رف
رشـد یا فــتـه بود چنا نچه:
" ا میرعـبدا لرحمن خا ن د رتاج ا لـتوا ریخ می
نویـسد: « به منشی ضرورت دا شتـم، سا لها در پی
منـشی گـشتـم سر ا نجا م فـقط چها ر تـن با سوا د
یا فـتم.» ا ین گـفـتهء کـوتاه ا ز تـوطئه
سـیاهی پـرده بـردا ری میکند. ما درا ین جـمله
سا ده می بیـنیم که دولتها ی د سـت نشا نده چطور و
چگونه روشنـفکـرا ن و با
سـوا دا ن کـشوررا سـر به نیست کردند."2
کا تب د رسی و یک سا لگی یعنی (1281 ش ـ 1902 م )
ا ز جا نب ا میـر حبـیـب ا لله خا ن مـوظـف به
تا ریـخ نـگا ری میگــرد د، ا یـن خود ا
ســتعـدا د ، نـبـوغ و دا نـش ا و را د رعـلـوم ا
جــتـماعی و تا ریـخ نـویـسی ثا بـت میـنما یـد
که ا میـر ا یـن مسئولیـت بـزرگ را بـوی سپـرد.
کا
تـب ا یـن نویـسنده ستـرگ و مورخ شـهیـرو بیـنظیر
کـشور کـتا ب ضخـیـمی د ر د و جـلد بـنا م «
تحـفـتــة ا لحبـیـب» شـا مل وقا یع د
وره سلطـنت ا حمد شـاه با با (1742 م) ا لی
خـتـم د وره یعـقـوب خا ن و هم جـنگ د وم ا
فـغــا ن ـ ا نگلـیس هـا (1879 م ) د ر 885 صـفحه
با خـط نستـعـلیـق زیـبا د ر ظـرف تـقـریـبا ً د
و سا ل نـوشـت کـه مـآ خـذ وی را د ریـن مجـموعـه
رجا ل کهـن سـا ل آ ن عــصر چـون سـردا ر محـمد
یـوسـف پسرا میـردوسـت محـمد خا ن، قـا ضی ا
لـقـضا ت سعـد ا لـد یـن خا ن ، منـشی محـمد
یعـقـوب خا ن ، مــرزا مـومن خا ن منـشی وزیـر
محـمد ا کـبرخا ن وشـخص ا میـرحبـیـب ا لله
تـشکـیل میـدا د که د ید نیها و شنیـد نی ها ی شا
نـرا ا ظـها ر نـمود نـد یا د رحـوا شـی کـتا ب
حک می نـمـو د نـد،" به ا یـن نهـج فـیض محـمد
کا تـب کـه ا ز قـشر عـا مـه بود و به د ربا ر
راه یا فـته بود ، طبـعاً د رنـظر دا شـت که
درلـف کلا م خود ا حـوا ل ستـمد ید گا ن را
تمثیـل نـما یـد و وجـدا ن طبـقا تی خـود را
تسکیـن دهـد."3
ا ما تحـفـة ا لحبـیـب طبـع نـشد و ا مـیـرهـم د
نـبا له مـوضع را رها نکــرد ه ا مـر تحـریـر
« سـراج ا لـتوا ریـخ » را دا د.
جـلد ا ول و د وم « سـرا ج ا لتـوا ریـخ
» د ر( 1292 ش ـ 1913 م ) د ر 377 صـفحه نـشر گـرد
یـد.
جـلد ســــوم شـا مـل وقـا یـع
جـنگ د وم ا فــغا نها و ا نگلیـسها و ا مـا رت ا
میــر عــبـدا لرحـمن خا ن تا سا ل( 1896 م ) د
ر863 صفحه د رکا بـل د رسا ل( 1294 ش ـ 1915 م )
طـبع شــد. وقـا یـع پــنج سا ل بعـدی را هـم
زنـده یا د کا تـب نـوشـته بـود کـه طـبع نـشد
ه بـود و بعـداً پسرش آ نـرا به آ رشیـف مـلی
سپـرد کـه محفـوظ بـود.
جـلد چها رم
سـراج ا لـتوا ریـخ تا سـا ل هشـتم ا مـا نی (
1306 ش ـ 1927 م) در یک جـلد وحـدود سـه هـزا ر
صـفـحه نـوشـــته شـد کـه د ر کـتا بخا نه معا رف
مـوجـود بود " ولی ا کـنون غـا یـب شـده".
4
جـلد پنـجـم
د ر د ورهء د رخــشـا ن ا مـا نـیه بـر ا سـا س
فــرما ن شا هی مـوظف به نـوشتـن تا ریـخ ا
یـن د وره هـم گـرد یـد و ا جا زه
دا شـت
د ر وزا رت خا رجـه ا سـنا د آ رشیـف را مـلا حضه
نما یـد
«
در آ رشیـف ملی، سـوا د فـرمان تا ریخی شا نزده
ثور 1299 شمسی ا ما ن ا لله خا ن به عـنوان ا
یـشیک آ قا سی نسبـت به ا دا مـه نگا رش تا ریخ
وطن تا عـصرا مـا نـیه مـا مـور سا خـته شـده ا ست
قسـمتی ا ز متـن فـرمـا ن چنیـن ا سـت:
".... فـضا یل هـمراه ملا فـیض محمد کا تـب ا ز
حضور والا ی ما کما فی ا لسا بق به تا ریخ نگا ری
ما مور گـردیده که تـتمه وا قعا ت سراج ا لتوا
ریخ و وا قعا ت عصرا ما نیه را هموا ره ا نشا ا
لله تعا لی تا لیف و ا جرا نما ید...و ملا فیض
محمد خان به درستی شاغـل تا لیف کتا ب مذکور با
شد، خا ص ا حوالا ت ظاهروعـلا نـیه را به قــرا ر
شرح منـدرجه فـرما ن هـذا برای کا تـب مـذ
کورسـیاهه بدهند، فـقرا ت سری و خفـیه که به
ذریعهء ا وشا ن ا جـرا شـده بـیرون نویـس کـرده
ا زملا حظا ت حضوربگـذرا نند. درهـر کـدام ا جا زت
شد برای کا تب مـذ کـور بـدهـند."
5
که ا یـن تا ریـخ شـا مل هشـت سـا ل وســه ما ه
د وره ا مـا نـیه هـم نوشـته شـده بـود کـه
متـا سـفا نه سـرنـو شـت هـــر د و جـلـد ا
خـــیـر( چـها رم و پـنجم ) معـلوم نیـست، چـون د
ر د ورهء نا د رشـا ه وبـرا د رش ها شـم خان وهـمه
خا نـوا دهء شـا ن کمتـریـن نـشا نـی هــم بـنا م
مشـروطیـت ا ول و د وم و شـخص ا مـا ن الله خا ن
و یا محـــمود طـرزی با یـد مــحو میـشد به گـما
ن غـا لـب ا یـن آ ثا رهــم د ر کـتـا ب
ســــوزی ســردا ر محمد نعـیـم خا ن وزیـرمعـا رف
(1938 ـ1946 م) که غـــرض ا مـحا ی تــما م آ
ثــا ر د وره ا ما نیـه صورت گـرفـت شـا مـل بـوده
با شـد*.
" درنا مـهء مـورخ 13 د لو 1298 به ا مـضای محمود
طـرزی ا ز کا تب تـقا ضا شـد کـه به روز پا نـزده
د لو جهـت مـذ ا کـره ای بعضی ا ز مسا یل به نظا
رت خا رجـیه حا ضر شـود.
درنا مـهء مـورخ پا نـزده قـوس 1299 به ا مضای
محـمد سـرور یا ور اعـلیحضرت ا ما ن ا لله خا ن ا
ز کا تب خوا سته شـده که به گلخا نه ا رگ حضور یا
بد که ا ز ا و و یکـنفر معـلم در با ب مسأ له
کـنیـز ا ستـفسا ر به عـمل می آ یـد."
6
ا ز
ا ین نا مه های مقا م وزا رت خا رجه دولت شاهی
وقـت چنیـن برمی آ ید که شاه حتا د را مـور سیا ست
خا رجی، ا مـور شـرعـی و جـزا یی نیـز ا ز دا نـش،
صدا قـت و اهـلیت کا تـب هـزاره طا لب نظر و مشوره
می گـردید.
«نا
مه یی که تا ریخ پا نزده جوزای (1300) را دا رد د
رآ رشیف ملی موجود ا ست. درین نا مه به مـوجب هـدا
یت ا ما ن ا لله خا ن، کا تب مـوظف سا خته شده که
با نظریـه ملا عـبدا لوا سع آ خند زا ده کتا ب
فـقرا ت شرعـیه را تحریـر نموده و تصد یق آ خند زا
دهء مـذ کور را حاصل بدارد.
درظهرا ین نامه نوشته شده: روز سه شنبه هـفت سـرطا
ن ا ز کا ر مند مذ کـور فا رغ شـده به کا رسـوا
نح عـمری ا یشیک آ قا سی صاحب پردا خـتم فـقط 18
سنـبله کا ر تا ریخ عـمومی و ا نـقلا ب ا فغا نستا
ن را به ا سلوب درست که خودم حسـب ا لا مـر
اعـلیحضرت به ا و مشوره میدا دم مـوا زی سیـزده
جـزوه تحریر کرده ا سـت."
7
فـیضـی ا ز فـیوضـا ت کـه به
مهــدی فــرخ سـفـیـر سـا بـق ا یـرا ن تـقـد یم
شـده بـود که کا تـب آ ن یا د دا شـتها را
مطـیـقـن بـود کـه بـدا خل کشور قـا بل طـبع
نیـست. مهـدی فـرخ هـم د ر رسـا لـهء تا ریـخ سیـا
سی ا فـغا نستان طبع سا ل1314 تهـرا ن ا ز آ ن ا
ستـفا ده نـموده ا سـت.
تا ریـخ حـکـما ی متـقد میـن
بـرا
ی مکا تـب متـوسـطه معا رف نـوشـته شـده بود.
نـژا د نا مهء ا فـغا ن ا ثـرا
رزشمـنـد د یگـری ا ز کا تـب را یکی ا ز
محـقـقـیـن ا مـریـکا ئی " پرفـیـسورروبرت مـیک چا
نـسیProf.Robert
Macchesney
ا ز
یـونـورسـتی نـیـویا رک " بـنا م « نـژا د نـا
مــهء ا فـغا ن » درجمع آ ثا ر وی معـرفی میـنما
یـد ". 5
تـذ کـرة ا لا نـقلا ب
چـشم د یـد هـا ی مـورخ ا ز فـا جـعهء شـوم
شــورش حبـیـب ا لله کلـکا نی و حلـقهء ا و میـبا
شـد ، کـه د ر آ رشیـف ملی مـوجـود بـود.
با پا یا ن د وره د رخشا ن ا ما نی،ا میـرحبیـب
الله کلکا نی ا حکا می
عـنوا
نی زعـما ی سـرشـنا س مـذهـب جعـفـری ( رح ) ،
یعـنی محمد عـلی جوا نـشیرچـنـد ا ولی ، قـا ضی
شـها ب ، خـلیـفه محـمد حسیـن، ا ستـا د غـلا م
حـسـن ( پـد را سـتا د سـتـرگ شـهـیـد محـمد
حسیـن نهـضـت ) و فـیـض محـمد کا تـب، صـا د ر
نـمود تا بـه دا یـزنـگی رفـتــــــــه بـیـعـت
هـموطـنا ن هـزا ره را بـرا ی وی بـیا ورنـد
، و چو ن ملیـت شجـیـع هـزا ره د رد فاع قـا
طع ا ز سلـطنـت ا ما ن ا لله خا ن بـرآ مد ند، و
بـه فــرستا ده گا ن مـرکز جوا ب رد دا د نـد ،
حبـیب ا لله بـه خـشم آ مـد و ا مـرلـت و کـوب آ
نـها را د ا د ، فـرهـنگ ستـیـزا ن شـدا د آ
نـد وره ، کا تـب مـورخ را وحشـیا نـه ضـرب زد
نـد که بشـد ت مـریـض شـده و د ر ا ثـر آ ن جا
م شـها د ت نوشیـد و صـفحهء سـیا ه و نـنگـیـن د
یگری بـد ورا ن نه مـا هـه عـلــمد ا را ن جـهـل ،
وحـشـت ، چــپا ول و دهـشـت حا مـیا ن و محـرکـین
شـا ن ا فـزود گـشت.
کـا تـب " در حا لی که د رحـد ود پـنج هـزا
ر صــفـحه چا پی و نا چــا پ را د ر تا ریـــخ
مــملکـت نـوشـــته و د ر جنـبــش مشـروطیــت و
پـیـشه نـو یـسند گـی زحمـتها د یـده
، به مشـقـت لـت و کـوب وحشیا نـه ، جا ن به جا ن
آ فـریـن سپـرده بـود ".
6
( چها رشنبه دوم میزان 1308 ش ــ 24 سپتمبر1929
م
)
زمـا نه کـج روشـا ن را بـه بـر کـشد بـیـد ل
هـر که را سـت بـود خا ر چـشم ا فـلا ک ا ست
« بـید ل »
[ شخـصیـت بلـند مـرتــبهء کا تـــب ا ز
نـظر ا د بی با هیچ یک ا ز هـــمکا را ن هـــم
عـصـرش قـا بل مــــقا یـسه نیـست ].
" ا
گـرما سـرمـقا لـه هـا ی محـمود طـرزی را د ر
سـراج ا لاخـبا ر با سـراج ا لـتوا ریخ مقا
یـسه کـنـیم می بـیـنیم کـه نــثر فـا رسـی سـراج
ا لـتوا ریـخ خـیلی خیـلی پخـته تـر ا ز سـراج ا
لا خـبا ر ا سـت". 7
"كا تـب د ر وا قـع كـسى ا سـت كــه شـرا
يـط و ا وضاع زما ن خـود را به طـور مشرح بـيان
ميكـند و تـنها به شـرح زنـد گـى ا ميـر و خوا
نيـن دور و بـرش ا كـتفا نيـمكـند
و بـراى همـين منـظور مـورد ا نتـقا د مـردمـا ن
صا حب نـفـوذ قـرا ر ميگـيرد و به رعـونـت (
بیـهـوده گـوئی، یا وه سرا ئی) مــتهم ميگـردد. ا
ما ا و شــا يد آ گا ه ا ز ا يـن ا مـر بود كه
روزگا رى بـعـد مستشـرقيـن ومـورخين طـراز ا ول ا
و را به عـنوان مـوخـذ صاحـب ا عـتبا ر خواهـند
گـزيـد. مـرد ما ن صا حـب صلا حيـتى چون غـلا م
محمد غــبا ر، لـودويگ آ د مـك و با ز لـويى د
وپـرى با رها ا ز ا يـن مـوخذ سـود جـسته انـد.
كا تـب جا دهء يك طــرفـهء تأ ريـخ نگا
رى را د و طــرفـه ساخـت، به ا يـن شرح كه د
ر گـذ شـته مـورخ كـشور ما بيـشتر به مـورخـين
غـــربى رجـوع میـبـرده
ا مـا ا گـريــكى ا زا يـن مــورخـيـن بــرا ى د ر
يا فـت ا وضاع وا حوا ل زما ن عـبــدا لـرحمن خا
ن و حبيـب ا لله خا ن ا زحضور با صولـت كا تـب
اغـفا ل كـند، كا رش مـكـمل نخواهـد بود. هميـنطور
هيــچ كا ر مـورخ غـربى مكمل نيـست كه ا گـر در
نگا رش تأ ريخ نـزد يك، سـهم كا تــب را نا د يده
بنـگـرد."
بشـیر
سـخا ورز
قـلــمـزنی پرکا ر و پـژوهـنده کثير ا لـتآ
ليف بود که کـوهی ا زنبشته ها يش گواه برا ينا
دعا ست. ا و تا ريخ را با خردورزی هـوشيا را نه،
نه با غـرض ورزی محيلا نه نوشـت
وتـيزهـوشی مـد برا نه و باريکـبیـنی اعجا ب
انگـيـزوی د ر لا بــلا ی آ ثـا ر بـر جا ی ما
نـده ا ش ا ز سـراج ا لـتوا ريخ و تحفـته ا
لحبـيب تا تـذ کـره ا لا نقلا ب وا مـا ن الا
نـشاهء و نژا د نا مه ا فـغا ن و فيـضی ا
زفـيـوضا ت و ديگـر آ ثا ر پد يدا ر ا سـت.
کا تب را به حق بيهـقی روزگا رش خوا نـده ا
ند که با زگويی حقيقـت را درتاريخ، پيشه خويش سا
خته بود و آ زا دگی را منـش خويـش وگـويا پـيـمان
بـسته بود که خا مـه ا شـرا هـرگـز با دورغ و گزا
فه ومسـغ وا قعـيـت نـيالا يـد.
لطیف ناظمی
ا و تنها قهرمان قـد رتـمند کا ر و ا بتکا ر
نيست بلکه تـسلط ذ هــنی ا و بـرسيا ست و جــريا
ن هــا ی ســيا سی د ر ا فـغا نستا ن و ا طـرا ف و
نــوا يی آ ن ا هـميـت نبشـته هـا و تا ليـفا ت ا
و را د و
برا بر
بالا سا خـته ا سـت، و چـنا نکه شـا يـسته يک
مــورخ با ا حــا طــــه و سيــطره ا سـت، وقـا
يــع را با چــنا ن مو شکا فی بصـورت جا مع ثبت
و تحليل کـرده ا سـت که هـر خـوا نـنده د قيق ا
لـنـظر را به شگـفـت ا نـد ر ميـسا زد.
فيـض محمد کا تب با ذ کا وت، قـوت طـبع و
نــيـروی خا مه خويـش نکا ت با ريک و پـرا هـميت
را که ثـبـت آ نـها د ر سـر نوشـت سيا سـی و ملی
تا ثيـربـسـزا دا شـته ا سـت، با مهـا رت و عـبا
رت آ را يی خا ص د رج کـرده ا سـت و گـويـا با ا
يـن شيـوه خود هـما ن رسا لـتی را کـه يک مـورخ
بـعـهده دا رد ا يـفا کـرده
ا ست. وا يـن کا رعـمده يقـيناً
ا ز عـهـده و توا ن ا قــرا ن ا و بر آ ورده نبوده
ا ست.
مـلا فـيض محـمد وا ضـح می سـا زد کـه مـورخ
هيچگاه ا ز درج حقا يـق سربا ز نمی
زند، و بکا ری که د ر تا ريــخ نـويسی ا
سبـا ب وا ژگـونی حـقـيـقـت را فـراهـم سا زد،
دسـت نمی يا زد.
شا
ه عـلی ا کبـر شـهرستـا نی
مـلا فـيـض محـمد کا تــب هـــزا ره ا ز نـوا
بـغ و نوا درروزگا ر بود.ا و درزما ن و مکا ن نا
سـزا وا ر چـشـم به جها ن گـشـود. ا نگا ر پـد
يـده ای شــا ز و ا ستـثـنا يی بود که د ر شـوره
زا ر پرتا ب شـده بود. ا ز هميـن سبـب جا ن بيـدا
رش را د و رنـج جا نکاه می آ زرد يکی مـزو رع
کـردن شو ره زا ر و د يگری دلبستگی به وطـن ما
لـوفـش که ا و را در نمی يا فـت و قـدرش را
چنان که با يد نمی شـناخـت. بنا بـر آ ن د ر
وطـن خــود ش ا حسا س غـربـت می کـرد و د رد
تبـعيد را تا مغـز ا ستخوا نش حس می کـرد.
با قـلم و خا مهء بی نظيـرش، ا مــرا ی وقـت،
خـود را ثـبت تا ريخ کـرد ند د ر حـا
ليکه ا و را به عـنوا ن شـهرونـد د ر جـه آ
خــر، د ر آ خـر صــف نگه مـيدا شــتـند و خا رج
ا ز مــدا ر تا ر يخ تصـــو ر مـی نـمود
نـد.
د
ا کـتـر ا کـــرم عـثـما ن
مـی
پـند ا رم کـه چـند ويـژگی د ر کا ر کـرد قـلمی
کا تـب ما نـند کا ر کـرد هـا ی هــر نويسنده و
مـتـفکـر و ا نسا ن متـبا رز د يگـری برا زند گی
دا رد. کا ر کرد قـلم مـورخی که د ر زيــر ســا
يـه ا ستـبدا د می نوشـت ، آ ن هـمچـنا ن
ا
ستـبدا دی کـه شخـص ا مــير خود کا مـــه خـط
به خـط ا ثر ا و را مـلا حـظه مـيکرد
؛ و د ر کا ر زحـمـت و نوشــت ، هـنـرمـنـدا نـه
، د رنـده خـويـی هـا و بـیــد ا د گـری هــا
را تــــصو يـر ميکـرد ؛ و با قـرا ر دا شتـن د
رمـحـد ودهً ا مـکا نا ت و ا ســنا دی کـه
فــرا وا ن نـبـوده ا سـت ، د قــت نـظر و ا مـا
نـت د ا ری را رعـا يــت کـرد ، با ری بد ون
تـرد يـد، شـکـوه و نا م آ وری، جـلوه هـا ی تا
بنـد ه و د يرپا ی می يا بد. سبـک روا ن و
سليــس نگا رش ، بهـره گـيری ا ز مـطا لـعا ت و ذ
خا يـرا د بی و لـفــظی چا شـنی د ل ا نگـيـز تـر
به کا ر کـرد قـلمی ا و می بخـشـد. وقـتی چنيــن
ا نـسا نی ، مکــونا ت و گـفـتـه نـشده هـا ی
عــرصه قـلم را به قـد م هـا ی خجـســتهً ا
ستـبـدا د ستـيـزا ن آ زا د يـخوا ه ، پـيـونـد
دا د و د روا قع ســرعـزيـز را ، هـرد م آ مـا
دهً فـدا ی شـريـفـتـريـن آ رزو ها د ر کـف نها
د بعـد نا م آ وری و تحسيـن شـخصيـت ا ش د ر تا
ريخ بـرا ی آ نـا نی کـه د رپـی د ريا فـت چـنا
ن ا رزش هـا هستـند مسلم ا ست کـه فــزونی می
يا بــد
.
نصیـر مهـریـن
د ر روزگا رآ شـفـته و آ شـوبـزده
کـنوني کـه هـزا ربا ر تيـره تـر ا ز " روزگا ر
دوزخي آ قا ي ا يا ز" ا سـت، و کـژنويـسا ن سا
نـسورپـرست د رروشني روزبرروي تا ريخ شـمشير
کشيـده ا ند، آ يا نيا ز فـيـض محمد وا
ر نوشتن نيزهـزا ر با ر بيشتر ا ز پيش نگرد يـده
ا سـت؟
آ يا ا يـن روا ن سـرگـردا ن کا تـب نـيـست کـه
بـر مــن و هـما نـنـدا نـم نهـيــب ميـزنـد: گـزا
رشـها ي رنگـين رسـا نه هـاي رسـوا کـه بسـيا ري
ا زآ نـها نـنگـيـن تـر ا ز د يـد ن مـا ه نـو
با چا کـرا ن د ر نـيــمه شـب و با ربا رکـره آ
ورد ن ما د يا ن سـرخ يا ل تا سـحرا نـد ؛
هـرگـزنـنوشـته نــما نـد ه ا نـد. ا ز رو يـد ا
د هـا يي بـنويـسيد کـه نمـيـخواهــند نـوشـــته
شـونـد... بد ون شک، جا ي پــيکــرهء فـيـض
محــــــمد د ر مـــيا ن تـند يـسه هـا ي فـرا
نـتـس فـا نـون، ا مــــه ســزر،
پا تريـس لوممبا وجميله بـوپا شا د رمـوزيم (Madame
Tussau)
خا لـي خـوا هـد بـود .. **
صبور
الله سیاه سنگ
کا تب د ا سی یو عـلـمی شـخصــیت دی چی
نشو کولا ی دی د ا فـغا نـستا ن په ا ریکي یوه
قـوم یا یوه سیـمه ا و منـطـقه پوری مـربوط
ویـنو بلکه دی په تـولـو ا فــغا نـا نو پـوری ا
و په گـرد ا فـغا نســتا ن پو ری ا ره لری.***
ا نـجمن ا فـغا نها ی ا
ستـریا
وظیفهء مـلا فیـض محـمد کا تـب هـزا ره نوشتـن وا
قعــيـت ها ی تا ريخی ا ست. ا يـن که می گـويـم
وا قعيـت هـا ی تا ريخی به ا يـن د لـيل ا سـت که
منـصب و مـوقعــيـت ا و ا يـجا ب می کـرد کـه وا
رونگـی هـا ی تا ريـخی يا تا ريخ ها ی وا رونه
را د ر خـد مت سـلـطا ن مستـبـد و سنگـيـن چـشم و
زهـــر ا فـشا ن د لی چون ا ميـرعـبـــد ا
لـرحـمن خا ن بـنـويـسد ا مــا
ا و هـيچگا ه
رسا لـت عـظـيم قــلم و مسـئولـيت بـزرگ
وجــدا نی خـود را در برا بر عــصر هـا و نـسل هـا
ی آ يـنده به مـوقعـيـت و منصـب خود نـفـر وخـت.
ملـتی که تا ريــخ وا قـعی خـود را گـم کـند
به ســـوی آ يــندهء تا ريـک حـرکـت می کـند ا
زهــميـن رو کا تـب نام کـتا بــش را ســراج
گـذا شـت تا بفهـما ند کـه ا يـن ا ست چـرا غ خا
نه تا ريک تا ريخـتا ن. شـــما ا يـن چـرا غ را
بگيـرید و د رسياه خا نه تا ريخ به د يـد ن
عـقـرب هـا وما رها ومـو رهـا بـیا ئــید بنا
بـر ا يـن
يکی ا زا هميـتها ی ويژه کا تب د روا قـعه نگا ری
تا ريخ ا ست کـه عـلی رغـم سـعی و تلا ش وا رونـه
خـواها ن و بد سـگا لا ن به هـمت کا تـب مکـتوب
شـده ا سـت
"8
د ر جها ن مـا د رهـمهء کـشـو رهـا ا ز زنـد گا ن
وهـــم رفــته گا ن شـا ن با قــد ر و عـزت یا د
میـنما یـنـــد ، کـه ملـت ا فــغا ن هـم هـمیـشه
زنده یا د فـیض محـمد کا
تـب را با یـد جا ود ا نـه سـا زنـد و
دولـت دا را ن و مسئـولـیـن فـرهـنگی با یـد در
زنـده نگـهدا شتـن نام ا و جا ده هـا مکا تـب و
فـا کـولـته هـا یـرا با ا سـمـش زیـنـت بخـشـند.
مــآ خــذ
1 ـ
پیا م به منا سبت هفـتا دو پنجمیـن سا ل تـولـد
ملا فـیـض محمد کا تب هـزا ره درکـنفرا نس لــندن،
لطیف ناظمی.
2 ـ یا
د نا مهء شهیـد عـبدا لخا لـق، نویسنده : مرکـز
فـرهنگی نویسندگا ن ا فغا نستا ن، ص 78 چا پ 4
جدی1372
3ـ ص
281 ( جنـبش مشـروطه خواهی درا فغـا نستا ن )
پـوهـا نـد سیـد سعـد ا لـد یـن ها شـمی جـلـد ا
ول طـبع سا ل 2001 سـویـد ن و ص 73 ( جنـبش
مشــروطیـت د ر ا فـغا نسـتا ن ) پو هـا ند عـبد
ا لحـی حبـیـبی .
4 ـ ص
282 ا ستا د هاشمی و 75 ا سـتا د حبـیـبی.
5
ـ
حسین نایل، ــ یا د نا مهء کا تـب، مجـموعـهء
مقالات، نا شـر وزارت ا مورا قـوام و قـبا یل 1365ـ
ص 40 و 41 .
6 ـ
یاد نا مـهء کا تب ص 23 و 24
7 ـ
ا
نجنیر سخی ا رزگا نی ــ مقا لهء تهـمت به ملا فیـض
محمد کا تـب سا یت ا نتـرنـتی ملا فیـض محمد کا
تب.
8 ـ ص
284 ا سـتا د هـا شـمی.
9 ـ ص
77 ا سـتا د حبـیـبی.
10ـ ص
35 آ ریا نا شــما ره ا ول سا ل هـشـتـم
کـنـفـرا نـس ا ســـتا د وا صف با ختـری.
11 ـ
محـمد عـوض نـبی زا ده سا یـت آ ریا ئی و مشعـل
سپتـمبـر 2007.
* ســـردا ر محـمد نـعـیـم خا ن ( بـرا د ر دا ود
خا ن ) د ر د و رهء کـه زما م ا مـــور وزا رت
مـعا رف کـشور را عـهـده دا ر بـود تا ریـخ
میـسا
خـت که مـرحـوم کهـزا د هـم جبراًٌ د ر
مجلـس حـضور دا شـتـنـد و به بـها نه حـذ ف نا م
ا ما ن ا لله خا ن هــمه چیـزا ز نـو نوشـته
میـشـد
و هـر
آ نـچه ســا بـقه بـود بـا یـد محـو می گـــرد
یـد کـه د ر حـو یـلی گلسـتا ن سـرا ی (
وزا رت معا رف آ نـوقـت) جـوا ر مقـبــرهء
فـعـلی عــبدا لـرحـمن خا ن بـه جـوا لـها ی کــتا
ب را آ تــش زده بـود نـد....
** مـوزیـم تـنــد یـسها ی شـخـصیـت هـا ی
بـرجـســــتهء عـــلـمی ســیا سی، ا جـتـماعـی
، هـنـری و... جـها ن د ر شـهـر هـا ی لـنــد ن ،
نـیـویا رک ، لا س ویـگا س ، ا مستـردا م ،
هــونگ گا نگ وشـا نـگا ی چیـن وجـود دا رد.
***
نـقل قـولـها ی محتـرمیـن بـشیـرسـخا ورزـ لـطیـف
نا ظـمی ـ شـا ه عـلی ا کـبر شـــهرسـتا نی ـ د
کـتــور ا کــرم عـثــما ن ـ نصیـر مهـریـن ـ
صبــور ا لله سـیا ه سـنگ وا نـجـمن ا فـغا
نـها ی ا ستـــریا بـرگـرفــته شـد ه ا زسا یـت آ
ریا ئی ا ز مـقا لا ت د رکـنـفرا نس « ا نجـمن
فـرهنگ و هـنر ا فـغا نـستـا ن» بـه یا د بـود ا ز
جا ویـد نا م فـیـض محـمد کا تـب در لـنـد ن 24
سپـتـمـبر 2006 مـیبا شـد.
نوت: هـمه تا کید روی جمـلا ت ا زیـن قـلم ا
سـت
چهارشنبه
19 جدی 1386 خورشيدی برابر با 9 جنوری 2008
ميلادی/ آلمان
9
/ 01 /
2008 Germany : تاریخ نشر مطلب
|
